Letras Galegas
2018
2017
2016
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002

Manuel Lugrís Freire





A POESIA

Lugrís iniciouse literariamente coa poesía, da man de Curros Enríquez, na Habana, na súa etapa na emigración. O seu primeiro libro de poemas «Soidades», editado no ano 1894, estaba prologado polo mesmo Curros. Neste prólogo saliéntase o gran amor de Lugrís a Galicia e a súa lingua. No «epílogo» do libro o autor fai unha apoloxía do noso idioma.
Sete anos despois, no 1901, aparece o seu segundo libro de poemas, «Noitebras», adicado á memoria da súa muller, Concepción Orta e Iglesias. Este libro, publicado na Librería Rexional de Uxío Carré, non foi posto á venda nunca.
No 1919 publica «Versos de loita» dentro da colección «¡Terra a Nosa!» suplemento do xornal «El Noroeste». Nesta obra recóllense poemas novos xunto a outros xa publicados anteriormente.
Este volume é publicado sen ningún tipo de axuda de entidades e os editores cren que a colección «¡Terra a Nosa!» «polo seu valor, polo seu propio peso ábrese camiño por Galicia enteira e creba triunfalmente a indiferencia que moitos cren existe na nosa terra pola lectura do galego».
A crítica considera que o seu mellor libro de poemas é «Ardencias», publicado no 1927.
Os poemas están divididos en catro partes: Acordes de mocedade, Da Mariña, De outrora e En prosa que, á súa vez, comprende Lenda de Brigo, Mareiras e Discurso. O Discurso é o pronunciado no ano 1924 na homenaxe que a Real Academia Galega lle adica a Luís de Camôes co gallo da conmemoración do cuarto centenario do seu nacemento.
O seu último libro de poesía é «As Mariñas de Sada», publicado na Imprenta Zincke Hermanos da Coruña no ano 1928, como homenaxe á «Sociedad Sada y sus Contornos», fai unha recompilación de poemas xa publicados xunto con outros novos.
Neste libro reproduce o poema «A Fala e a Terra», lido no xantar co que a «Sociedad Sada y sus Contornos» festexou os primeiros exames das súas escolas, un oito de xullo de 1928.


A NARRATIVA

Na súa obra en prosa cabe salientar a súa faceta de narrador de contos, a maioría publicados no xornal «A Nosa Terra» baixo o título xeral de «A carón do lar». No ano 1908 recolleu un feixe deles, vinte e oito en total, nun libriño titulado «Contos de Asieumedre», do que se fixo máis de unha edición. Máis recentemente, no ano 1970, Edicións Castrelos na súa colección «O Moucho» publicou outros dezasete.
Para asinar estes contos usou Lugrís varios seudónimos: Asieumedre, Roque das Mariñas, Cuba, K.ñoto e, o que menos agacha a súa verdadeira identidade, L. U. Gris.
A temática destas narracións é moi variada pero dando en cada un deles unha lección de moralidade, amosándonos aldraxes e inxustizas, abusos e angurias... deixando que o lector tire por si mesmo as conclusións.


A GRAMÁTICA

Escribiu Lugrís a primeira gramática galega redactada exclusivamente no noso idioma. A primeira edición foi no ano 1922, facéndose unha segunda no ano 1931.
Con esta gramática, Lugrís pretendía dar unhas normas para «a composición e axuntamento de palabras» nun momento no que o idioma galego carecía dunhas normas claras e admitidas polos escritores contemporáneos do autor.
A Gramática do Idioma Galego non vai ser tampouco a obra que consiga a unificación de normativas e tendencias. Os erros son moi numerosos e aínda que pretende facer unha gramática baseada no uso do galego dos grandes autores galegos a penas os cita na súa obra.
Baséase Lugrís nunha gramática anterior do latinista ourensán Juan Antonio Saco e Arce, eliminando citas e poñendo outras novas co que consiegue un producto de non demasiada calidade científica.
Victoriano Taibo, compañeiro das Irmandades da Fala, recomenda enteirarse do contido da gramática «aínda que non sexa máis que para facer o contrario do que manda, dispón e ordena...».
Anos máis tarde Villar Ponte, con motivo da segunda edición da gramática recomen da a súa lectura a «tódolos bos patriotas».


A UN GAITEIRO

Neto do enxebre e valente gaiteiro
que achou nas Mariñas
leda inspiración.
Dime que notas saen do punteiro
que tan mal resoan
no meu corazón.

Por que no fol desa gaita se encerra
de mouros e chulos
salvaxe cantar?

Por que esquenciches os sons desta terra
que os prácidos ceos
facían lembrar?

Neto do enxebre e valente Marzoa!
Toca nesa gaita
da patria as cancións;
Toca a cantiga que tan ben resoa
dos fillos da Suevia
nos seus corazóns...!


Manuel Lugrís Freire: «A un gaiteiro», publicado en «¡Terra a Nosa!» no 1919.


¡BÓTELLE TERRA!

Xan do Couto tiña sona de lampantín e de zarramalleiro, e abofé que vos era merecente dela.
Entre da xente que non o coñecía dábase tal fachenda que mesmo semellaba que era fillo dun vinculeiro mariñán.
Unha vez, estando cerca do día da festa de Santa María, patrona da vila, Xan do Couto decatouse de que non tiña roupa nova para pampear nos bailes da praza maior pola tarde, e pola noite nos que se daban no salón do Pedregal, onde un piano con veo era un encantamento que engaiolaba a tódolos mozos do concello.
Non lle quedaban, pois, máis que corenta reás, e con tan pouco diñeiro non podía adquirir o que lle facía tanta falta; máis con ese diñeiro púxose camiño da Coruña disposto a non tornar sen o traxe cobizado.
Nunha rúa, da que agora non me lembro, había unha tenda, na que, ademais de facérense traxes á medida, tíñaos xa feitos para venda, deses que chaman de refacción.
-Moi boas tardes -dixo Xan entrando no establecemento.
-Moi boas, -respondeulle o tendeiro; -¿que precisa, paisano?
-Nada, señor; veño a pagar unha deuda.
-¿E como é o seu nome?
-Francisco Lamela, para servir a Dios e a vostede; -dixo Xan do Couto.
O tendeiro buscou aquel nome no índice do libro maior, onde tiña as contas dos deudores, e dixo:
-Aquí non hai ningún Lamela; vostede trabucouse de casa.
-Non, señor; acórdome ben que foi aquí onde quedei a deber os dous pesos.
Volveu o tendeiro a ollar de novo o índice.
-Pois non, aquí non figura ningún Francisco Lamela. A non ser que o meu fillo máis vello fose o que se entendeu con vostede, e se teña esquecido!...
-Eso é, si señor; era o seu fillo quen me despachou entonces. Eu son home leal e honrado, debo dous pesos a esta casa, e a miña conciencia mándame pagar. Aquí ten os dous pesos.
-Bueno, home, bueno. Vexo que aínda hai homes de ben no mundo; -e colleu os dous pesos que lle daba o lacazán de Xan do Couto. -E agora ¿non merca algo, señor Lamela?
-Eu de boa gana levaba un traxe destes que ten de mostra na vidrieira; pero como han de ser moi caros, contentareime con encargalo ao xastre do meu pobo.
-Non, home, non; eses traxes son a sete pesos. Próbese un, e se lle cae ben, pode levalo; que o home que paga da maneira que vostede me pagou, ten creto en calquera lado.
E Xan do Couto visteuse un traxe que lle estaba que nin pintado; envolveu o vello nun boletín, e despois o tendeiro abríu o libro e apuntou a venta. Andivo buscando un papel secante para que non se lle emborrallase o escrito, e non o atopou; buscou a salvadeira e tampouco tiña area.
-¿Seique non atopa con que secar a tinta? -dixo Xan con sorna raposeira; -pois daquela bótelle terra, señor.
E o tendeiro rabuñou no chan e botoulle terra á anotación de Lamela... á quen non volveu a verlle o pelo.

«A Carón do Lar». «A Nosa Terra», nº 6, 5 de xaneiro de 1917